W dobie rosnącej polaryzacji i populistycznych narracji rzetelne relacjonowanie tematów dotyczących mniejszości staje się nie tylko wyzwaniem zawodowym, ale i obowiązkiem etycznym. Podczas piątego spotkania z cyklu webinarów edukacyjnych dr hab. Marcin Szewczyk, profesor WSIiZ i ceniony romolog, przedstawił kompleksowe spojrzenie na to, jak media powinny opowiadać o różnorodności, by budować inkluzywne społeczeństwo zamiast pogłębiać podziały.
Słuchaj podsumowania w formie podcastu
Informacja: Ten odcinek powstał w ramach cyfrowego eksperymentu przy użyciu zaawansowanych narzędzi sztucznej inteligencji. Treść i narracja zostały wygenerowane przez NotebookLM na podstawie materiałów szkoleniowych. Głos w intro zrealizowany w ElevenLabs. Oprawa muzyczna (intro/outro) została wygenerowana przez Gemini (google.com/music). Kuratela i montaż zrealizowane przez AWR KORSO (przy użyciu programu Audacity).
Nota o odpowiedzialności (disclaimer) UWAGA: słuchasz treści wygenerowanych automatycznie. Choć dążymy do jak najwyższej jakości, modele językowe AI mogą tworzyć nieścisłości, błędy merytoryczne lub tzw. halucynacje. Przedstawione opinie i dialogi mają charakter informacyjno-rozrywkowy i nie powinny być traktowane jako profesjonalne porady.
Wiedza w służbie wrażliwości
Spotkanie, które odbyło się w ramach cyklu szkoleń medialnych, poprowadził dr hab. Marcin Szewczyk – ekspert z Katedry Mediów i Komunikacji Społecznej Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie. Jako dyrektor Centrum Dokumentacji Europejskiej oraz badacz zajmujący się mniejszością romską, prelegent połączył perspektywę akademicką z praktycznymi wskazówkami dla twórców treści. Głównym celem szkolenia było uwrażliwienie uczestników na mechanizmy dyskryminacji oraz dostarczenie konkretnych narzędzi językowych i merytorycznych niezbędnych do odpowiedzialnego opisywania „inności”.
* Ten artykuł został opracowany przy wsparciu Journalismfund Europe. www.journalismfund.eu
Szkolenie poprowadził dr hab. Marcin Szewczyk, Profesor w Katedrze Mediów i Komunikacji Społecznej Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie. Kierownik Seminarium doktoranckiego w dyscyplinie Nauki o Komunikacji Społecznej i Mediach. Dyrektor Centrum Dokumentacji Europejskiej w Rzeszowie.
Szkolenia zostały zrealizowane w ramach projektu „Let’s Get to Know Each Other”, współfinansowanego z programu „Pluralistic Media for Democracy” przez Journalismfund Europe. Projekt skierowany jest do lokalnej społeczności Mielca i okolic, ze szczególnym uwzględnieniem społeczności romskiej. Ma on na celu wzmacnianie dialogu między różnymi grupami społecznymi oraz promowanie postaw opartych na wzajemnym zrozumieniu, integracji i równości.
Język jako fundament rzeczywistości
Jedną z kluczowych tez szkolenia było stwierdzenie, że „równość zaczyna się w języku”. Profesor Szewczyk podkreślił, że sposób, w jaki dobieramy słowa, bezpośrednio wpływa na świadomość indywidualną i zbiorową, a w konsekwencji na sytuację społeczną grup mniejszościowych. Przykładem tej walki o równość jest konsekwentne stosowanie feminatywów (np. chirurżka, kapitanka, magistra) oraz odchodzenie od terminów obciążonych negatywnie lub stygmatyzujących na rzecz określeń neutralnych, takich jak „osoba z niepełnosprawnością” zamiast „inwalida”.
Paradygmat europejski: Jedność w wielości
Wykładowca odwołał się do dorobku cywilizacyjnego Europy, opartego na humanizmie, gdzie człowiek i jego godność znajdują się w centrum uwagi. W tym kontekście różnorodność nie powinna być postrzegana jako zagrożenie, lecz jako wartość ubogacająca społeczeństwo. Niestety statystyki przytoczone podczas szkolenia (m.in. dane Eurostatu i CBOS) wskazują na niepokojący trend – w ostatnich latach poczucie dyskryminacji w Unii Europejskiej oraz niechęć wobec grup takich jak Romowie, Ukraińcy czy osoby nieheteronormatywne systematycznie rosną.
Pułapka zbędnej identyfikacji
Ważnym punktem dyskusji była kwestia etykietowania mniejszości w komunikatach medialnych, zwłaszcza w kontekście doniesień o przestępstwach. Prelegent wskazał na częsty błąd podawania przynależności etnicznej (np. „pochodzenia romskiego”) w sytuacjach, gdy nie ma ona żadnego związku z meritum sprawy. Takie działanie utrwala szkodliwe stereotypy i buduje obraz mniejszości jako grupy generującej problemy, podczas gdy analogiczne informacje o wyznaniu katolickim czy polskim pochodzeniu sprawcy w innych kontekstach budziłyby oburzenie.
Strona projektu: https://notebooklm.google.com/
Jak relacjonować odpowiedzialnie?
Aby tworzyć treści wolne od dyskryminacji i rzetelnie opisywać różnorodność, dziennikarze i twórcy powinni kierować się następującymi zasadami:
- Buduj wiedzę na rzetelnych źródłach. Przed opisaniem danej mniejszości zasięgnij informacji w oficjalnych źródłach (strony rządowe, fundacje, opracowania naukowe). Unikaj polegania na darmowych narzędziach AI, które mogą powielać uprzedzenia.
- Unikaj zbędnego etykietowania. Nie podawaj informacji o pochodzeniu, religii czy orientacji seksualnej bohatera tekstu, jeśli nie jest to bezpośrednio istotne dla opisywanej historii.
- Dbaj o higienę językową. Stosuj określenia akceptowane przez same grupy mniejszościowe (np. preferuj termin „czarny” nad „czarnoskóry”, jeśli tak życzą sobie zainteresowani).
- Stosuj feminatywy. Wprowadzaj formy żeńskie do swojego języka zawodowego – to prosty i skuteczny sposób na budowanie równości płacowej i społecznej.
- Zasada podmiotowości. Pamiętaj, że w centrum każdej relacji jest człowiek, a nie kategoria statystyczna czy stereotypowa cecha.